Home / HORLOGE LEXICON

Afkanting (anglage)

De scherpe randjes van een plaat, brug of staafje uniform bijvijlen en glanzend polijsten. De randen worden gewoonlijk in een hoek van 45° afgekant. Dit is een nauwgezette klus waar de vaardige handen en ogen van een ervaren horlogemaker aan te pas komen.

A/h: zie Trillingsfrequentie

Anker

Deel van het echappement in de vorm van een scheepsanker. Gaat heen en weer in het tempo van de balans, waarbij de beide armen van het anker afwisselend in de tanden van het ankerrad grijpen.

Antimagnetisch

Mechanische uurwerken worden gemakkelijk beïnvloed door de magnetische velden die vaak aanwezig zijn op plaatsen waar u dagelijks komt. Dit probleem wordt meestal opgelost door anti- of niet-magnetische onderdelen op te nemen in het uurwerk. Sommige bedrijven vatten het uurwerk in een antimagnetische binnenkast. Door deze maatregel is een dergelijk horloge antimagnetisch tot 80.000 A/m, ruim boven de door DIN en ISO gestelde eisen.

Automatisch opwindmechanisme

Een draaiend gewicht, in beweging gebracht door beweging van de pols, windt de veerton op via de tandwieltrein van een mechanisch horloge-uurwerk. Het automatische opwindmechanisme werd in 1770, in het zakhorlogetijdperk, uitgevonden door Abraham-Louis Perrelet, die een horloge creëerde met daarin een gewicht dat naar voren en achteren slingert (het gewicht in een zakhorloge maakt gewoonlijk een verticale beweging, in tegenstelling tot dat in een polshorloge). De eerste polshorloges met automatisch opwindmechanisme, in de jaren twintig van de vorige eeuw uitgevonden door John Harwood, maakten gebruik van een zogenaamd hamermechanisme, waarbij een gewicht een boog doorliep tussen twee begrenzingstiften. De doorbraak van het automatische opwindmechanisme met rotor was met de Eterna-Matic met kogellager van rond 1940. Sinds die tijd hebben zich geen fundamentele wijzigingen meer voorgedaan in de technologie. Tegenwoordig is er sprake van éénrichtings en tweerichtings opwindrotoren, afhankelijk van het gebruikte type tandwieltrein.

Horloges, Uurwerken, Balans

Balans

Het kloppende hart van een mechanisch enkele millimeter en een spiraalvormige balansveer het ritme aan voor het schakelrad en de ankers. Tegenwoordig wordt de balans gewoonlijk gemaakt uit één stuk antimagnetische glucydur, een legering die slechts zeer weinig uitzet bij blootstelling aan warmte.

Balanskloof

Een metalen plaatje dat op een bepaalde plek op de hoofdplaat is bevestigd en ruimte biedt aan de balans. De balans is gewoonlijk bevestigd aan een staa e dat de balanskloof wordt genoemd. In de traditie van Glashütte wordt de balanskloof decoratief gegraveerd.

Brug

Een metalen plaatje dat op twee plaatsen op de hoofdplaat is bevestigd en ruimte biedt aan een tandrad of rondsel.

Chronograaf

Van de Griekse woorden chronos (tijd) en grafein (schrijven). Oorspronkelijk schreef een chronograaf letterlijk: op een stuk papier werd de verstreken tijd bijgehouden met behulp van een potlood bevestigd aan een soort wijzer. Tegenwoordig wordt deze term gebruikt voor horloges die niet alleen de tijd van de dag aangeven, maar ook bepaalde tijdsintervallen, met behulp van afzonderlijke wijzers die naar wens kunnen worden gestart en stopgezet. Het verschil met een stopwatch is dat deze niet de tijd van de dag aangeeft.

Chronometer

Letterlijk ‘tijdmeter’. Tegenwoordig verwijst deze term naar een uitzonderlijk nauwkeurig horloge (voor een mechanisch uurwerk met een afwijking van maximaal vijf seconden per dag). Chronometers worden gewoonlijk geleverd met een officieel certificaat van een onafhankelijk testinstituut zoals de C.O.S.C.

C.O.S.C

De Contrôle O ciel Suisse de Chronomètrage, het officiële Zwitserse testbureau voor chronometers. De C.O.S.C. is de grootste uitgever ter wereld van zogenaamde chronometercertifcaten, die verder slechts afzonderlijk worden afgegeven door bepaalde observartoria (bijvoorbeeld die in Neuchâtel, Zwitserland). Tegen een vergoeding test de C.O.S.C. de loopsnelheid van uurwerken die door horlogemakers zijn afgesteld. Het gaat vooral om mechanische uurwerken, maar het bureau test soms ook uiterst nauwkeurige kwartsuurwerken. De gene die aan de eisen voor een chronometer voldoen krijgen een ocieel certificaat toegekend.

Genève, traditionele Zwitserse versiering bestaand uit een gelijkmatig parallelle strepen, uurwerkonderdelen, horlogemakers van Glashütte

Cotes de Geneve

Ook wel vagues de Genève genoemd. Dit is een traditionele Zwitserse versiering bestaand uit een gelijkmatig patroon van parallelle strepen, aangebracht op platte uurwerkonderdelen met een snel draaiende pen van hout of kunststof. De horlogemakers van Glashütte hebben hun eigen versie van côtes de Genève bedacht, die in een iets andere hoek wordt aangebracht en Glashütte-strepen heten.

Dubbelchronograaf (of rattrapante)

In de horloge-industrie ook bekend onder de Franse naam, de rattrapante. Een horloge met twee secondentellers, waarvan de ene kan worden stilgezet met behulp van een speciaal hendeltje in het wijzerplaatraderwerk om een tussentijd aan te geven, terwijl de andere doorloopt. Als het hendeltje wordt losgelaten springt de stilgezette wijzer vooruit naar de stand van de andere secondenteller.

Echappement

De combinatie van de balans, de balansveer, de rondsels en het ankerrad. Een subgroep die de impuls van de veerton verdeelt in kleine, precies afgemeten doses. Het zorgt ervoor dat de tandwieltrein soepel ene ciënt loopt.

Eeuwigdurende kalender (of: perpetual calendar)

De kalendermodule van dit type uurwerk compenseert automatisch voor de verschillende maandlengtes en ook voor schrikkeljaren. Een eeuwigdurende kalender geeft gewoonlijk ook de datum en maand weer en wanneer het laatste schrikkeljaar was, en soms ook de dag van de week en de maanfase.

Fluorescerende stof

Vroeger werd veelal tritium gebruikt, een licht radioactieve stof waarvan een laagje werd aangebracht op wijzers, cijfers en markeringsstreepjes op wijzerplaten, zodat je de tijd kon a ezen in het donker. Op horloges die tritium bevatten moe(s)t dat worden aangegeven, door middel van een letter T nabij de 6 uur. Het is nu grotendeels vervangen door niet-radioactieve sto en zoals SuperLumiNova en Traser.

Flyback-chronograaf

Een chronograaf met een speciale tandwieltreinschakeling waardoor het chronograafuurwerk direct na het terugzetten van de wijzers door kan lopen. Dit systeem werd ontwikkeld voor bijzondere tijdmetingsfuncties die nodig zijn in de luchtvaart, waarbij snel achter elkaar verschillende tijdintervallen moeten worden gemeten. Een  yback wordt ook wel een retour en vol genoemd.

Gaand werk

Het gaand werk van een mechanisch horloge gee energie door van de opwindveer aan het echappement. Het gaande werk bestaat uit het minuutrad, het derde rad, het vierde rad en het schakelrad.

Gangreserve indicatie (power reserve display)

Een mechanisch horloge beschikt over een bepaalde hoeveelheid gangreserve. Een volledig opgewonden modern horloge heeft 36 tot soms wel 192 uur energie voordat het weer moet worden opgewonden. De gangreserve indicatie laat de drager weten hoeveel energie zijn horloge nog in reserve heeft, een functie die vooral nuttig is bij handmatig op te winden horloges.

Geblauwde schroef

In de horlogemakerstraditie van Zwitserland en Glashütte hoort een uurwerk uit esthetisch oogpunt geblauwde schroeven te bevatten. Gepolijste stalen schroeven worden verhit (of ontlaat, zoals dat in het horlogejargon heet) bij 290°C. Door dit proces wordt het staal ontspannen en krijgt het een diepblauwe kleur. Enkele manufactures gebruiken nog verhitting voor dit ontlatingsproces, andere gebruiken liever een chemische methode die consistent dezelfde kleur oplevert. Sommige merken gebruiken de geblauwde schroeven ook als designelement op de wijzerplaat.

geblauwde schroeven, watch, uurwerk

GMT

GMT of Greenwich Mean Time is gebaseerd op een indeling van de wereldbol in 24 tijdzones, vastgesteld op de meridianenconferentie van 1884. De nulmeridiaan loopt door het Koninklijk Observatorium in de Londense voorstad Greenwich. In modern horlogejargon wordt de term GMT vaak gebruikt voor een polshorloge dat een tweede tijdzone aangeeft of een 24-uurs indeling heeft.

Guillocheren

Een versiering die veelal wordt aangebracht op de wijzerplaat en de rotor met behulp van een graveerinstrument met scherpe punt, een guillocheermachine, waarmee een gelijkmatig patroon in een effen oppervlak kan worden aangebracht. De precieze afstelling van het instrument voor elk nieuwe traject wordt verricht met een soort pantograaf en de beweging van het instrument kan zowel handmatig worden gestuurd als mechanisch. Echte guillochis (de juiste term die een meester van het guillocheren zou gebruiken) zijn zeer verfijnd en moeilijk te produceren. Daarom worden de meeste wijzerplaten die op deze manier zijn versierd geproduceerd met een stansmachine.

Hoofdplaat

Een metalen platform uit verschillende lagen voor het gaand werk. De hoofdplaat van een uurwerk bevat meestal ook de wijzerplaat en de lagers voor de primaire rondsels van de ‘eerste verdieping’ van het gaand werk. De raderen worden voltooid door bruggen en staafjes stevig vast te schroeven op de achterkant van de plaat. Een specialiteit van de school van Glashütte in vergelijking met de Zwitserse school is dat de achterkant van het uurwerk niet wordt voltooid met behulp van verschillende bruggen en staafjes, maar met een driekwartsplaat.

Jaarkalender

De automatische compensatie voor de wisselende lengte van de maanden van het jaar in de kalendermodule van een horloge. Een horloge van dit type geeft meestal ook de maand en datum aan en soms ook de dag van de week en de maanfasen.

Kaliber (of Caliber)

Een term die net zoiets betekent als type of model en verwijst naar verschillende horloge-uurwerken.

Kolomrad: zie zuilenrad

Kompas

Een regelmechaniek op de balanskloof waarmee de horlogemaker de loopsnelheid van een uurwerk afstelt. Met het kompas wordt de effectieve lengte van de balansveer gewijzigd, waardoor die sneller of langzamer gaat bewegen.

Kroon

De kroon dient voor het opwinden en verstellen van een horloge. Een automatisch uurwerk komt op gang na enkele draaienvan de kroon, een handmatig opwindhorloge wordt volledig met behulp van de kroon opgewonden. De kroon wordt ookgebruikt om een aantal functies te verstellen, meestal ten minste de uren, minuten, seconden en datum. Een schroefkroon kan worden aangedraaid om te voorkomen dat er water in de kast komt of de kroon per ongeluk wordt versteld bij intensieve sporten.

Kwarts (Quartz)

Deze technische revolutie in de tijdmeting vond eind jaren zestig zijn weg naar het polshorloge. Dit was grotendeels een Zwitserse uitvinding. De eerste kwartspolshorloges werden vervaardigd door Girard-Perregaux en Piaget, maar Japanse bedrijven, in het bijzonder Seiko, zouden de markt met deze nieuwe technologie gaan overheersen. Het kwartsuurwerk gebruikt de opvallend stabiele trillingsfrequentie van kwartskristal als het wordt blootgesteld aan elektrische spanning (gewoonlijk 32.868 Hz) als norm. Dat een met kwarts afgeregelde secondenwijzer één keer per seconde verspringt is een concessie aan het gebruik van externe energie.

Manufacture

Er bestaat geen algemene overeenstemming over de definitie van dit woord, maar de meeste experts zijn het erover eens dat het alleen mag worden gebruikt voor een bedrijf dat ten minste één kaliber, of in elk geval de cruciale onderdelen ervan, in eigen huis vervaardigt. Zo’n twintig jaar geleden gold dit slechts voor een handjevol producenten in Zwitserland en Duitsland, maar door de hoogst competitieve markt van tegenwoordig hebben verschillende partijen zich geroepen gezien om eigen uurwerken te ontwikkelen. ETA is ontegenzeglijk de grootste manufacture van Zwitserland. Het woord zelf komt uit het Latijn (al gebruiken horologen liever de Franse vorm) en betekent ‘met de hand gemaakt’.

Minute-repeater

Een slagwerk met hamers en gongs waarmee een geluidssignaal wordt afgegeven dat het aantal uren, kwartieren en minuten aangeeft dat is verstreken sinds twaalf uur ’s middags of ’s nachts. De drager duwt een schuifje in, waardoor de veer wordt opgewonden. Gewoonlijk maakt een repeater gebruik van twee verschillende gongs om de uren (lage toon), kwartieren (opeenvolging van hoge en lage toon) en minuten (hoge toon) aan te geven. Sommige horloges hebben drie gongs, een carillon genaamd.

Ontspiegeling

Een laagje dat wordt gevormd door het glas met stoom te bewerken, waardoor de weerspiegeling van licht wordt weggenomen en het horloge beter afleesbaar wordt. Ontspiegeling werkt het best als het op beide zijden van het glas wordt toegepast, maar omdat het laagje gemakkelijk gekrast raakt, passen sommige fabrikanten het alleen op de onderkant van het glas toe. Het wordt vooral toegepast op synthetisch saffierglas.

Openwerking

Een techniek waarbij de onderdelen van een uurwerk worden teruggebracht tot hun elementaire gewichtdragende delen. Gewoonlijk is dit een monnikenwerk dat handmatig wordt uitgevoerd met behulp van een minuscuul handzaagje, hoewel onderdelen ook met behulp van een machine in zekere mate kunnen worden opengewerkt.

Perlage

Perlage of zonneslijpsel

Versiering bestaande uit een gelijkmatig patroon van deels overlappende stippen, aangebracht met een snel draaiende pen van hout of kunststof. Deze versiering, ook wel zonneslijpsel genoemd, diende er oorspronkelijk voor om te voorkomen dat stof en vuil zich konden afzetten op de platen van het uurwerk. Tegenwoordig wordt het vooral decoratief gebruikt.

Platine

Basisplaat waarop het uurwerk is gebouwd, vergelijkbaar met bijvoorbeeld het chassis van een auto.

Pulsometer

Een schaalverdeling op de wijzerplaat, flens of lunette waarmee in combinatie met de secondewijzer de hartslag kan worden gemeten. Op een pulsometer is altijd een referentiegetal aangegeven. Als er bijvoorbeeld gradué pour 15 pulsations op staat, telt de drager vijftien hartslagen. Bij de laatste slag geeft de secondewijzer op de pulsometerschaalverdeling aan wat het aantal hartslagen per minuut is.

Rattrapante: zie dubbelchronograaf

Retrograde weergave

Bij retrograde weergave wordt de tijd line- air aangegeven, in plaats van cirkelvormig. De wijzer doorloopt een boogtraject tot hij aan het eind van de schaalverdeling komt. Op dat moment springt hij onmiddellijk terug naar het beginpunt.

Rotor

De rotor is het onderdeel dat zorgt voor het opwinden van een automatisch horloge. Door de beweging van dit onderdeel, waarvan de buitenrand is voorzien van een zwaar metalen gewicht, wordt de veer opgewonden. Het opwinden gebeurt unilateraal of bilateraal (bij beweging in één richting of in beide richtingen), a ankelijk van het kaliber.

Saffierglas

Voor de bescherming van de wijzerplaat van een modern polshorloge wordt tegenwoordig bij voorkeur gebruik gemaakt van synthetisch saffierglas. Dit materiaal, door edelsteenkundigen aluminiumoxide (AI2O3) of corundum genoemd, kan kleurloos zijn (corundum), rood (robijn), blauw (saffier) of groen (smaragd). Het is zeer krasbestendig met een hardheid van 10 op de schaal van Mohs; diamant is de enige stof die harder is. Corundum wordt geproduceerd met behulp van een methode die in 1902 werd uitgevonden door Auguste Victore Louis Verneuil. Hierbij wordt een proces dat gewoonlijk honderdduizend jaar in beslag neemt ingekort tot slechts enkele uren. Vandaar dat de stof ‘synthetisch’ wordt genoemd.

Schroefbalans

Vóór de uitvinding van de perfect uitgebalanceerde balans met een gladde ring werden balansen uitgerust met verzwaarde schroeven, waarmee de juiste gewichtsverdeling kon worden ingesteld. Tegenwoordig is een schroefbalans een subtiele indicatie van de kwaliteit van een uurwerk, vanwege de kostbare constructiemethode met behulp van minuscule verzwaarde schroefjes.

Sonnerie

Een variatie op de minute-repeater waarbij – zoals bij de klok in een klokkentoren – de tijd niet wordt aangegeven wanneer de drager dat wenst, maar automatisch (en passant) elk uur (petite sonnerie) of kwartier (grande sonnerie).

Steen

Om de wrijving te verminderen zijn de geharde stalen punten van de draaiende tandraderen van een uurwerk (rondsels genaamd) gevat in een synthetische robijn (in de vorm van een gepolijste steen met een gat erin) en gesmeerd met een dun laagje speciale olie. Deze synthetische robijnen worden op precies dezelfde wijze vervaardigd als saffierglas, van dezelfde grondstoffen. In het zakhorlogetijdperk werden nog echte robijnen gebruikt met handgeboorde gaten, maar vanwege de hoge kosten werden die alleen toegepast in uurwerken met bijzonder snel draaiende raderen.

Tachymeter

Een schaalverdeling op de wijzerplaat, flens of lunette van een chronograaf waarmee in combinatie met de secondewijzer de snelheid van een bewegend voorwerp kan worden gemeten. Een tachymeter maakt gebruik van een waarde die in minder dan een minuut wordt gemeten en zet die waarde om in mijlen of kilometer per uur. De drager kan bijvoorbeeld de tijd meten die een auto erover doet om van het ene naar het volgende kilometerbordje op de snelweg te rijden. Als de auto het tweede bordje passeert, wijst de secondenwijzer naar de snelheid van de auto in kilometer per uur op de tachymeterschaalverdeling.

Tijdvereffening (of equatie)

De gemiddelde tijd die we gebruiken om het verlopen van de dag bij te houden (24 uur die gelijkelijk zijn verdeeld in minuten en seconden) is niet gelijk aan de ware zonnetijd. De tijdvere ening is een complicatie die het verschil aangeeft tussen de gemiddelde tijd aangegeven door het polshorloge en de tijd die de zon aangeeft.

Tourbillon

Een technisch moeilijk realiseerbaar instrument dat in 1801 werd uitgevonden door Abraham-Louis Breguet en dat dient ter compensatie van de invloed van zwaartekracht op de balans van een zakhorloge, waardoor de precisie wordt vergroot. In een tourbillon (van het Franse woord voor wervelstorm) is het volledige echappement gemonteerd op een epicycloïdaal raderwerk in een ‘kooi’ en maakt het een volledige omwenteling om de eigen as in een vast tijdsverloop, meestal één minuut. In een polshorloge is het min of meer overbodig, maar dit horologische hoogstandje wordt gezien als een teken van technische expertise in de moderne tijd. Wegens de trend om deze complicatie toe te passen in de haute horlogerie introduceren horlogemakers nu creatieve variaties op het thema, zoals dubbele of ‘vliegende’ tourbillons.

Trillingsfrequentie (trillingen of vibraties per uur)

De ringvormige balans slingert om zijn eigen as en fungeert als regelorgaan van het echappement van het uurwerk. De amplitude (gewoonlijk 300 graden) wordt begrensd door de zeer fijne balansveer, die ook zorgt voor het omkeren van de draairichting. De frequentie van de trilling in twee richtingen wordt gemeten in hertz (Hz), maar vaker in trillingen of vibraties per uur, soms geschreven als a/h, dat staat voor het Franse alternance/heure (omkeringen per uur). De meeste polshorloges tikken tegenwoordig met een frequentie van 28.800 trillingen per uur (4 Hz) of 21.600 trillingen per uur (3 Hz). Minder gebruikelijk, maar nog wel aan te treffen in bepaalde modellen, zijn trillingsfrequenties van 18.000 trillingen per uur (2,5 Hz) en 36.000 trillingen per uur (5 Hz). El Primero van Zenith, geïntroduceerd in 1969, was het eerste serieel geproduceerde uurwerk dat tikte met een frequentie van 36.000 trillingen per uur, en dat is nog altijd het geval.

Veer, opwindveer

De (opwind)veer bevindt zich in de veerton en slaat bij spanning energie op, die hij via het gaand werk doorgeeft aan het echappement tijdens het ontspannen. Tegenwoordig worden veren meestal gemaakt van Nivaflex, een legering die begin jaren 1950 werd uitgevonden door de Zwitserse ingenieur Max Straumann. Deze legering bestaat voornamelijk uit ijzer, nikkel, chroom, kobalt en beryllium.

Veerton

De veerton bevat de opwindveer. Hij kan vrij draaien om een spil en wordt voortbewogen door het tandrad dat meestal tevens als deksel dienst doet. Dit rad grijpt in op het eerste rondsel van de tandwieltrein van het uurwerk. Sommige uurwerken bevatten twee of meer veertonnen, voor een grotere gangreserve.

Vpu: zie Trillingsfrequentie

Waterbestendigheid

Waterbestendigheid is een belangrijk kenmerk van een horloge en wordt meestal aangegeven in stappen van één atmosfeer (atm of bar, gelijk aan 10 meter waterdruk) of meter en staat gewoonlijk aangegeven op de wijzerplaat of de kastbodem. Horloges die bestendig zijn tot 100 meter zijn het best geschikt voor zwemmen en snorkelen. Uurwerken die bestendig zijn tot 200 meter zijn geschikt scubaduiken. Voor diepzee duiken zijn horloges verkrijgbaar die tot 1000 meter of meer waterdicht zijn.

Zegel van Genève

Sinds 1886 wordt het officiële zegel van dit kanton toegekend aan Geneefse horloge-manufactures die moeten voldoen aan strenge kwaliteitscriteria, waaronder de volgende: gepolijste steenzettingen, stenen met olijfboring, gepolijste opwindraderen, kwaliteitsbalansen en -balansveren, stalen hefbomen en veren met een afkanting van 45 graden en decoratie met côtes de Genève en gepolijste assen en rondsels. Deze lijst is niet compleet, maar geeft een duidelijk idee van de elementen waar een uurwerk over moet beschikken voor toekenning van het begeerde zegel.

Zuilenrad (ook kolomrad, kastelenrad of column wheel genoemd)

Het onderdeel dat de chronograaffuncties regelt in een echt chronograafuurwerk. De aanwezigheid van een kolomrad geeft aan dat de chronograaf volledig geïntegreerd is in het uurwerk. In deze tijd worden veelal modules gebruikt die worden aangebracht op een basiskaliberuurwerk, hetgeen een goedkopere oplossing is.

Zwanenhals-fijnafstelling

Een regelinstrument, anders dan een kompas, waarmee de horlogemaker de loopsnelheid van een uurwerk afstelt. Het bevindt zich boven op de balanskloof. De zwanenhals komt voornamelijk voor in fijne uurwerken uit Zwitserland en Glashütte.